Moralizm tej wizji działania ewidentnie wskazuje na jej bliskość do idei chrześcijańskich, a wyczulenie na kwestie społeczne budzi pewne skojarzenia z socjalizmem przedmarksowskim. Obie te filiacje wydawać się mogą niepokojące: czy nie mamy tu do czynienia z sympatyczną, ale praktycznie bezpłodną utopią polityczną. Tu jednak polski rok 1980 staje okoniem: z doświadczenia wiemy dobrze, że mimo całego łajdactwa stanu wojennego, bezpłodny to on na pewno nie był. Czy da się jednak to doświadczenie uogólnić i powiedzieć coś o warunkach koniecznych dla powstania gdziekolwiek indziej ruchu typu solidarnościowego?
Warunki takie osobiście widzę co najmniej cztery.
Najpierw: musi istnieć rzeczywiste społeczeństwo, to znaczy zbiorowość, zdolna o sobie powiedzieć "MY" i musi ona mieć wspólny kodeks wyznawanych - przynajmniej teoretycznie - wartości i uformowaną wokół nich wspólną kulturę. Może to być na przykład wspólnota narodowa, religijna, może jeszcze inna - nie wiem, w każdym razie skoncentrowana wokół wartości, uznanych w niej za bardzo ważne.
Po drugie: któraś z tych wartości musi zostać zaatakowana i zagrożona przez wroga, postrzeganego przez wspólnotę jako siła obca. Zagrożenie to musi dotyczyć wartości pozamaterialnych, jako że tylko ich obrona skłania do wystąpień solidarnych. Troska o sprawy materialne ze swej natury prowadzi nie do solidarności, ale do współzawodnictwa, konkurencji i "wyścigu szczurów", toteż o własne sprawy materialne każdy woli starać się sam. Co więcej - zagrożenie tych wartości wyższych musi być uznane za dotkliwe i groźne - tylko wtedy temperatura konfliktu osiąga odpowiedni poziom, by wywołać społeczną reakcję.
Po trzecie: musi zaistnieć powszechne przekonanie, że istniejący oficjalnie system państwowy jest całkowicie niewydolny lub skorumpowany, a w szczególności organa tak zwanej demokracji przedstawicielskiej nie reprezentują racji rzeczywistej wspólnoty - czyli trzeba działać inaczej... Równocześnie jednak musi być w jakimś stopniu obecna w społecznej świadomości tęsknota za praworządnością, to jest za rządami prawa, a nie przemocy lub terroru.
Po czwarte wreszcie: konieczne jest istnienie wewnątrz wspólnoty choćby niewielkich liczebnie elit, dysponujących jakimś autorytetem moralnym i gotowych do osobistego poświęcenia dla dobra zbiorowego, a także - obecność przywódcy, umiejącego skupić zbiorowość wokół wspólnej sprawy.
Trzeba przy tym zauważyć, że raz powstały ruch solidarnościowy nie bywa zjawiskiem trwałym. Trwa tylko do momentu, w którym przestaje działać którykolwiek z wymienionych tu warunków historycznych czy psychospołecznych. To zjawisko znamy dobrze z naszych polskich doświadczeń, a w tej chwili przeżywają je, jak się zdaje, nasi sąsiedzi na Ukrainie. Czy znaczy to, że przydatność solidarnościowych ruchów dotyczy raczej sposobów wyzwalania się z systemów przemocy niż późniejszego funkcjonowania rozwijającej się demokracji parlamentarnej?

Jeśli przyjąć tę tezę, to nasze solidarnościowe doświadczenia mogą być dziś bardzo ważne dla niektórych regionów Trzeciego Świata z chrześcijańską i szukającą sprawiedliwości społecznej Ameryką Łacińską na czele. To zresztą jest już w jakimś stopniu stwierdzone - idee polskiej Solidarności były tam entuzjastycznie przyjmowane już w latach osiemdziesiątych. Kwestią bardzo istotną, a ciągle otwartą, jest natomiast szansa ich popularyzacji w kręgach kultury muzułmańskiej, gdzie mogłyby odegrać rolę pokojowej alternatywy wobec propagandy terroru. Takich prób - o ile wiem - nikt jeszcze nie podjął, choć niektóre sytuacje lokalne wydają się wręcz do nich zapraszać. Północny Kaukaz, walczący z rosyjskim imperializmem, Kurdowie, chcący być sobą w Iraku, Syrii i Turcji, czy nawet Autonomia Palestyńska, szukająca sposobu niezależnego istnienia poliycznego, mogliby tu znaleźć drogę do osiągnięcia wielu swych postulatów.
I tu pojawia się interesujący paradoks. Współczesna Europa całą niemal uwagę koncentruje na swej sytuacji ekonomicznej - i właśnie z tego względu sama do solidarności zdolna nie jest. Ale jednocześnie lękający się ataków terrorystycznych Zachód niewątpliwie poparłby tego typu inicjatywy ideologiczne w krajach muzułmańskich i szerzej - na ubogim południu globu - i w trosce o własne bezpieczeństwo pogodziłby się z koniecznością pewnych ustępstw politycznych wobec tamtejszych ruchów solidarnościowych.
Kto wie, czy nie tu przede wszystkim kryje się szansa kontynuacji ideowego dorobku naszej polskiej Solidarności w początkach XXI wieku.